Слайд 1Әртүрлі экологиялық топтағы өсімдіктердің су алмасуындағы ерекшеліктер.
Слайд 2 Өсімдіктер денесінің басым көпшілігі (70-85%) судан
тұрады. Өзінің өте ғажайып қасиеттеріне байланысты су барлық тіршілік әрекеттерінде
негізгі орын алады.Тұтас организмдегі судың маңызы орасан зор және алуан турлі деуге болады. Тіршіліктің ең алғашқы түрлері сулы ортада пайда болған, кейін осы орта организмдер клеткаларында тұйықталған күйге айналады. Жер бетіндегі белгілі тірі организдердің барлық түрлері сусыз тіршілік ете алмайтындығы кімге болса да түсінікті.
Слайд 3 Су клеткадағы құрылымдық бөліктерді қалыптастыруға қатысады. Белок молекулаларындағы
су олардың құрлысын анықтайды. Су көптеген заттардың ыдырау және синтезделу
процестеріне қажет. Су ұлпалар температурасының күрт өзгеруінен сақтайды.
Слайд 4
ІРІГУ (ДИФФУЗИЯ) - кез келген ортадағы заттар
бөлiктерiнiң бiр орынынан басқа орындарға үздiксiз қозғалып араласуы. ОСМОС ерiткiштің
өзiнен жартылай өткiзгiш мембрана арқылы бөлiнген epiтiндiгe өтуі. Осы құбылысты бiрiншi рет француз физиологы Г. Дютроше 1826 ж. жасанды осмометр арқылы зерттедi. В. Пфеффер осмометрдiң жетiлiңкiреген түрін ұсынды. Осмометр Жартылай өткiзгiш мембрана арқылы судың ерсiлi қарсылы жылжуы да теңеседi. Бул жағдайдағы гидростатикалық қысым Р потенцuалдық осмос қысымына тең болады.
Судың осмостық ciңyi.
Слайд 5• Кез келген организмнің тiршiлiк әрекеттерi қалыптагыдай жузеге асуы ушiн
сыртқы ортадан жеткiлiктi мелшерде судың eнyi қажет.
• Өciмдiк клеткасына
судың eнyiнe биоколлоидтардың бөрту, гидраттану куштерi әсер етедi. Ол қасиет тұқымдарды суға малғанда байқалады. Бiрақ тipi клеткаға судың eнyi негiзiнен осмостық кушке байланысты болады.
• Жартылай еткiзгiш мембрана арқылы судың ерсiлi қарсылы жылжуы да теңеседi. Бул жағайдағы гuдростатuкалық қысым Р потенцuалдық осмос қысымына тең болады.
• Р=π*
• Ерітінділерде осмостық қысым тұрақты температурада еріген заттың концентрациясымен /көлемінің бірлігіндегі санымен/ белгіленеді.
Слайд 6 Клеткада толық тургор топырақта және ауада су жеткілікті болғанадбайқалады.
Клеткада су азайғанда (жел тұрғанада, топырақта су азайғанда), бірінші
клетка қабығы су тапшылыққа ұшырайды, оның су потенциалы вакуольдың потенциалынан төмен болады, су клетка қабығына жылжиды
Вакуольдан су шыққыанда, клетканың тургор қысымы төмендейді, сорғыш күші ұлғаяды.
Ұзақ су тапшылықта өсімдіктер солып қалады. Осындай жағдайда Р=0, S = π*
Слайд 8
Су алмасу 3 сатыдан тұрады:
Тамырмен су сору.
Сосудтар
арқылы судың жылжуы
Транспирация, жапырақтар арқылы су булануы. Осы процестер
бірімен байланысты.
Өсімдіктегі су жылжудың механизмдері.
Слайд 9
Тамыр түтікшелері бар бөлікте су жақсы сорылады.
Тамыр
түтіктер
Тамыр түтікшелердің негізгі мақсаты тамырдың соратын көлемін үлкейтеді.
Одан жоғары зоналарда су соратын қабілеті төмендейді, ұлпалар пробкаланады және суберинделенеді.
Су сору және радиальды тасымалдану.
Слайд 11 Тамырдың сыртынан тамыр қабығы, эндодерма, перицикл арқылы су ксилемаға
дейін жылжиды.
Қабық клеткалар арқылы су мен минералдық заттардың жылжуына
2 жол бар :
- цитоплазмамен плазмодесмалар арқылы (симпласттық тасмалдау)
- клетка қабықтар арқылы (апопласттық тасмалдау).
Су ризодерма және паренхима клеткалардың цитоплазмаларына арқылы осмос заңдары бойынша жылжиды.
Слайд 13Клетка қабығының суға қарсылысы цитоплазмаға қарағанда төмен, судың радиальды тасмалдануы
тамыр арқылы апопласт арқылы жүреді.
Эндодерма деңгейінде Каспари белдеушілер
бар жерде апопластық тасмалдау түрі мүмкін емес. Олар су жібермейді.
Су эндодермаға тек симпластық жолымен өтуге болады.
Су тасымалдануы эндодерма деңгейінде реттеледі, жылдам апопластық тасмалдау баяу жүретін симпласты тасмалдауға ауысады.
Слайд 14Ксилемаға су осмостық қысым арқасында кіреді.
Сосудтардағы және олардың клетка
қабықтарындағы осмотық активті заттар минеральды заттар мен паренхима клеткалардың плазмалеммасындағы
активті ион насостармен бөлінетін метаболиттер.
Осы заттардың жинақталуы сорғыш күшін түзеді, ол ксилемаға судың осмостық тасмалдануына себеп болады.
Тамыр қысымының механизмдері.
Слайд 15
Судың өciмдiк бойымен тамыр қысымының ьқпалымен көтерiлу механизмiн
төменгi шеттiк қозғаушы күш деп аталады.
Тамыр қысымы
(төменгі қозғаушы күш)
Слайд 16 Тамыр қысымы - тамырдағы иондық насостардың жұмысының және ксилема
түтіктетepiнe судың осмостық (ырықсыз) eнуінің нәтижесiнде түтiктepдe пайда болатын гидростатикалық
қысымы.
• Ол ксилема ерiтiндiсiн түтіктер арқылы тамырдан жерустi бөлiктерiне көтерiлуiн қамтамасыз етедi.
• Төменгi шеттiк қозғаушы күш - судың өciмдiк бойымен тамыр қысымының ықпалымен көтерiлу механизмi.
• Гуттация клеткаларда судың жоғары бағытта жылжып, оның жапырақ ұштарындағы ерекше клеткалар – гuдатодтар- арқылы бөлiнуiнiң нәтижесi.
Слайд 18Транспирация - судың өciмдiк дeнeciнeн булануын айтады.
Транспирация (судың булануы).
Жоғарғы
шеткi қозғаушы күш
Слайд 19Транспирацияның қарқындылығы
Транспирацияның өнiмдiлiгi
Транспирациялық коэффициенті
Салыстырмалы транспирация
Су қорының
пайдаланылу жылдамдығы
Траспирацияны сипаттайтын көрсeткiштeрі
Слайд 20 Транспuрацuяның қарқындылығы жапырақтың белгiлi ауданынан белгiлi уақытгың iшiнде буланған
судың мөлшерi • Оны 1 м 2 немесе 1 дм
2 ауданнан 1 caғaттa буланған судың г мөлшерiмен бейнеленедi. Көптеген өciмдiктepдe транспирация қарқындылығы күндiз 15 250 г/м 2, түнде 1 20 г/м 2
Транспирацuяның өнiмдiлiгi бiр кг су булaнғанда пайда болған құрғақ заттың мөлшерi. 1 кг су буланғанда 1 8 г (орташа 3 г) қурғақ зат пайда болады.
Слайд 21 Транспuрацuя коэффuцuенmi - құрғақ заттың белгiлi мөлшерiне жұмсалған судың
мөлшерi. Бул шама транспирацияның өнiмдiлiгiне кepi көрсеткiш. Өciмдiктepдeгi транспирациялық коэффициенті
орташа 300 ге тең, 1 т түciмгe 300 т су жумсалады.
Салысmырмалы mранспuрацuя жапырақтың белгiлi ayдaнынан белгiлi уақыттың iшiнде буланған су мөлшерiнің сондай ауданы ашық су бетiнен, сондай уақыттың iшiнде буланған су мөлшерiнің қaтынacы. Орташа 0, 4 0, 5 ке тең.
Слайд 22 Усmьuцалық mранспuрацuя үш сатыдан турады:
• а) судың жапырақ
жуйкелерiнен мезофилл клеткаларының қабықтарына ipiгyi;
• б) судың клетка қабықтарынан
клетка аралықтарына және устьицалар астындағы қүыстарға булануы; •
в) одан устьицалар арқылы қоршаған атмосфераға ipiгyi.
Устьицальқ жане кутикулалық транспирация.
Слайд 23 Устьицалар арқылы жапырақ, пен атмосфера арасындағы газ
алмасу процесi жузеге асады, ол су буын, С 02 жане
02 өткiзетiне негiзгi жол. Устьицалар жапырақтың eкi жағында да болуы мумкін; бiрақ, устьицалары жапырақтың, астынғы бeтiнде ғана болатын өciмдiк турлерi көптен кездеседi. Өciмдiктiң көлеңкедегi жапырақтарында жарық мол түceтiн жапырақтарға қарағанда устьицалар саны кeміpeк болады.
Слайд 24Куmикулалық транспирация - судың тiкелей жапырақ бетiнен булануы. Устьицалар ашык,
болған жағдайда судың кутикула арқылы булануы жалпы mранспирациямен салыстырғанда мардымсыз
болады. Бiрақ устьицалар жабық болса, мысалы қуаңшылықта, кутикулалық транспирация көптеген өсiмдiктердің су алмасу процесінде маңызды орын алады.
Слайд 25 Гидроырықты устьицалар қимылы тұйықтаушы клеткалардың өзiндегi өзгерiстерге байланысты қимылдар.
Гидроырықсыз устьицалар қимылы устьицаны қоршаған басқа клеткалардағы өзгерiстерге байланысты қимылдар,
ырықсызға жатады
1. Фотырықты ашылу - су жеткiлiктi жағдайда жарық деңгейi үдеген сайын устьицалар кеңейiп, ашылуы. Устьицалық клеткалардың эпидермис клеткаларына қарағанда хлоропластары көп болады).
Устьицалық транспирацияның реттелУІ.
Слайд 26 Тұйықтаушы клеткалардағы фотосинтез устьицалар қимылын реттеуге қатысады. Көмiрсулар
синтезiнің күшеюi тұйықтаушы клеткалардың сорғыштық күшiн ұлғайтып, оларға судың сіңуі
жеделдеуiнен устьицалар ашылады.
2. Устьицалар қимылы СО 2 мелшерi 0, 03% тен темендесе тұйыұықтаушы клеткалардың керiлуi ұлғайып, устьицалар ашылады. Көмiрқышқыл газының ауадағы деңгейi көбейсе де устьицалар жабылады.
Слайд 27Орындаған: Мәмбет Мәдина
5В011300-биология
301 ( Б ) – топ
Тексерген: Афуза